پروانه معصومی در سال 1323درتهران متولد شد.رشته ی تحصیلی او زبا ن های خارجی است. برای نخستین بار درسال 1351با فیلم «بی تا» ساخته ی هژیر داریوش مقابل دوربین سینما قرار گرفت .فیلم بعدی او « رگبار » بهرام بیضایی بود که درمیان خیل فیلم های مبتذل آن سال ها یک نقطه ی قابل اتکاء محسوب می شد.از سویی حضور پروانه معصومی در قیاس با بازیگران آن دوران موجه تر ومتفاوت تر بود.

درآن دوران اکثر نقش هایی که درسینما به زنان بازیگر می دادندرا نمی توان  عنوان

« نقش» بر آنها نامید.اصلاً نقشی نبود که بتوان حتی درباره ی اش صحبت کرد. درواقع قریب به اتفاق  چیزی شبیه شغل  رقصیدن درکافه وکاباره ها  و...بود وبعد همان شغل ها را مقابل دوربین دوباره ارائه می کردند. درنتیجه وقتی نقشی نبود چندان نمی توان درباره ی بازیگری آن سخن گفت .به طوری که یکی از بازیگران آن سال ها دراعتراض به ابتذال آن سینما دست از بازیگری شست وبساط آدامس فروشی کنار خیابان را گشود.البته معدود بازیگران زن بودند که می خواستند به جای این که درمرکز آن جریان مبتذل باشند از کنار آن بگذرندوبه جای آن  به هنر سینما توجه کنند. معصومی از آ ن دست بازیگران بود. بنابراین بازی درنقش مهمی از فیلم فیلمسازی که به گونه ی دیگر به زن نگاه می کند فضای مناسبی را برای بازی فراهم  می کند.بهرام بیضایی از همان فیلم نخست خود این فضا را فراهم کرده بود .هرچند هرچه جلوتر رفت ، شکل وحضور زن در فیلم هایش جدی تر شد. هرچند در آثار اولیه‌ی بیضایی، هنوز زنان شکل جدی و کاملی به خود نگرفته‌اند.با این حال درنخستین فیلمش  حضور یک زن در جریا ن کلی داستان  حس ودرک می شود.  در فیلم «رگبار»زن فیلم با بازی پروانه معصومی زنی است که فقط نظاره گراست  وسکوت می کند.«سکوت »شکل مهمی از اجرای یک بازیگر است .مخصوصاً درآن زمان که اکثر فیلم ها پر از دیالوگ وبه عبارتی فیلم های رادیویی بود.میمیک وطرز راه رفتن پروانه  معصومی دارای وِیژگی هایی است که به فضای فیلم های بیضایی چفت می شود. خطوط چهره اش که استواری را تداعی می کند  همراه با نگاه نافذ وعمیق ، حرکات ورفتار پر طمانینه واز همه مهم تر بیان آرام  که به اصطلاح از جیغ زدن ها ی مرسوم عاری ورهاست به او تشخص مضاعفی می داد.

در  "غریبه و مه"(1354) فیلم بعدی بیضایی باردیگر معصومی حضور دارد. او در نقش رعنا پس از مرگ شوهرش هیچ وقت لبخندنمی زند .برعکس نظر اطرافیان می خواهد خودش تصمیم بگیردوآن قدر جرأت و جسارت پیدا کرده  که جلوی همه بگوید:"اختیار من دست خودمه". این نقش ودیالوگ های آن آن قدر با خود بازیگر عجین شده که آنگار رعنا خود معصومی است. در «کلاغ»(1356)برای اولین بار در فیلم‌های بیضایی، نقش اصلی به یک زن سپرده می‌شود. شخصیت آسیه ( پروانه معصومی) مهم تر و اصلی‌تر از شخصیت مرد فیلم است. "کلاغ" اولین فیلمی است که روشنفکر بیضایی به یک زن تبدیل می‌شود.مهم ترین خصلت این نقش «تنهایی » اوست که با ز هم معصومی توانسته تنهایی وسردی درون این نقش را به فضای فیلم منقل کند.از نظر مردفیلم  او همیشه معترض و لجباز است . این بار هم او زن ساکت وآرامی است .اما این سکوت وطمانینگی  باعث نمی شود که شرایط موجود را بپذیرد.بنابراین بازیگر برای معترض بودن برخلاف دادوبیداها ی الکی وحرافی های اعصاب خورد کن از سکوت ،کم حرفی و نگاه کردن  ودرست استفاده کردن از دست ها بهره برده است .که اتفاقاً یکی از روش های بازیگری مدرن همین است که معصومی به خوبی ا زعهده ی آن برآمده است.

بعد از پیروزی انقلاب هم به بازی پروانه معصومی درفیلم « گل های داوودی »(رسول صدر عاملی ، 1363) می توان اشاره کرد. این بار نقش مادر(عصمت) رنج کشید ه را بازی می کند که سال ها سختی دوری از شوهر را تحمل کرده وتکیه گاهی برای فرزند نابینا یش است .او با چهر ه ی رنج کشیده وخطوط میان دوابرویش   ویژگی های سبکی دربازیگری اش  را حفظ کرده است .به خاطر بازی درهمین فیلم برنده ی لوح زرین بهترین بازیگر نقش اول زن از سومین جشنوار ه فیلم فجر (1363) شد.

فیلم شاخص بعدی که معصومی درآن بازی درخوری داشته ، فیلم «ناخدا خورشید »(ناصر تقوایی ، 1365) است  که درنقش یک زن جنوبی توانسته در مسیر داستان قرار قراربگیرد ؛ بدون حشو وزواید دربازی .  هرچند که مردان دراین فیلم نقش های اصلی را ایفا می کردند.

اما حضور ستایش شده این بازیگر درسینما دربیانیه هیات داوران  ششمین جشنواره بین المللی فیلم فجر(1366) کاملاً مشهود است .

«سینمای ایران آنچنان تحولی یافته است که با گذشته خویش نیز بیگانه شده و بیان و زبان تازه ای یافته است. این امر به مدد حضور درخشان بسیاری از آنان که از پیش مانده و همراه مردم تحول را پذیرا شده اند و نیز نوآمدگان به سینما فراهم آمد و می آید. اگرچه هنوز برخی نیز مانده اند یا وامانده اند...»

آن دوره جشنواره  به مناسبت بزرگداشت نهمین سالگرد انقلاب اسلامی با هدف عرضه و معرفی فیلم های باارزش یک سال فعالیت فیلمسازی و ترغیب و تشویق هنرمندان در تهران برگزار شد.وبسیاری از فیلمسازان شاخص درآن دوره فیلم داشتند.

پروانه معصومی درآن دوره برای بازی در فیلم های  «جهیزیه ای برای رباب» ( سیامک شایقی) و«شکوه زندگی »( حسن محمدزاده)لوح زرین بهترین بازیگر نقش اول زن را دریافت کرد.

پس از آن معصومی نامزد دریافت سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش دوم زن از هفتمین جشنواره فیلم فجر (1367) به خاطر بازی درفیلم« سال های خاکستر » (مهدی صباغزاده) می شود. در نقش زن ایلیاتی سعی می کند فضای حاکم بر آن فرهنگ را به اصطلاح دربیاورد .«سال های خاکستر » فیلم نه چندان مطرحی بود  که به دلیل این بازیگر  از عهده ی نقش  برآمده  ، بازی اش ستودنی  است .

از دیگر فیلم های شاخص معصومی فیلم «ناصرالدین شاه ، آکتور سینما » (محسن مخملباف ، 1370) بود که درواقع مروری بود بر حضورش در تاریخ سینمای ایران .پس از گذشت یک دهه پروانه معصومی تندیس افتخار رااز پنجمین جشن سینمای ایران درسال 1380 به پاس یک عمر حضور هنرمندانه در عرصه ی سینما ملی دریافت کرد.وحالا هم در بزرگترین ومعتربرترین جشنواره  سینمایی کشورمان باری دیگر مورد تجلیل قرار می گیرد.

 چاپ شده درشماره 67نشریه « صنعت سینما» ( بهمن 1386)

|+| نوشته شده توسط فرانک آرتا در سه شنبه چهاردهم اسفند 1386 و ساعت 11:15